حامیان طبیعت پاک

به نام جهاندار یزدان پاک

سال هشتاد است و نه افزون به آن                        مهر ایزد گشته افزون در جهان

روز دوم ، ماه آذر، سال ببر                                 آریانا اندر آمد زیر ابر

خاندان از نور او تابنده شد                              دیدگان از مهر او فرخنده شد

خانمان از نور این والا تبار                               گشته تابان با مهین ذوالفقار

کوروش آن شاه بزرگ بخردان                           سرور و سالار شاهان جهان

شهسواران و بزرگان و ردان                           نیک مردان و زنان و سروران

شاه طوس و مرد فردوس برین                       شاعر ایرانی ایران زمین

باقر و صادق ، علی و هم جواد                         احمد و مهدی، حسین و هم عماد

صدرخوبان و حبیب مهتران                            حامد یزدان ، حنیف سروران

اقدس شیران و زهرای جهان                         یاسمن سادات و شاه دلبران

هریکی شادان و لب یاد خدا                          آریانا را نمودندی دعا

همچنان شیری بود غرنده سا                        همچو خورشیدی بود رخشنده سا

نام نیکش در دل افسانه است                       زانکه ایران زاده ای فرزانه است

گرز فرهادی بود در دست او                       چون فریبرزان بود بی گفت و گو

زهره خوش سازد سرود دلبری                        مهر یزدانی و شور نیرمی

چون شهاب آمد همی بر آسمان                    مرغ شاهینی بود او پر توان

همچو موسی و سلیمان نبی                        کم زند از خویشتن لاف منی

سایه طوبی به باغ ایزدی                           جامه دیبا به راغ سرمدی

هدیه از سوی خدا باشد همی                       گر رضا داری بود او مرهمی

بر گل و بر دشت و بر باغ و سمن                 بر دل و بر جان و راغ و یاسمن

چون نشیند هر کسی بر بام دوست              این همه نیکی همه الهام اوست

مهر یزدانی به او تابنده است                    شور ایرانی او تابنده است

دانش و جان و خرد مرهون او                   دین و داد خسروی در خون او

نام نیکو دارد و پندار نیک                           جام نیلو دارد و کردار نیک

گفتنی ها هرچه گوید او سزاست          در همه شهنامه ها نامش رواست

در دلیری چون نریمان است همی        همچو شیر است و غزلخوان است همی

رستم دستان چو آید پیش او                       دلبری جوید ز او بی گفت و گو

با لبی خندان و دل دریا نشان                     سوی صحرا می رود دامن کشان

دین احمد را کند گر یاوری                       در ره ایزد کند هم باوری

دین و دانش دارد و رامشگری                     جام جمشید و سرود پهلوی

ارغنون و ساز و قانون و رباب                     گر نوازد میبرد از دیده خواب

شاهد و جام می و جام شراب                     همچو نیلوفر بود بر روی آب

چون مبینا نور یزدانی نهاد                           همچو نورا، نور سبحانی دهاد

چون رومینا باشد از ذات خدا                       مهر یزدان از وجودش کی جدا؟

بنده عشق است و عشق لم یزل                 در وجودش شعله دارد از ازل

همچو آن بانو که نامش پانته آست      مهر و نیکی در نهادش منتهاست

همدلی دارد به دین مصطفی                 هم به زرتشت و علی و مجتبی

هم به تورات و اوستا و زبور         هم به قرآن و به انجیل فخور

رازی و فارابی و میرکبیر                       پور سینا، حافظ روشن ضمیر

مولوی و سعدی و صدرای پیر             شیخ طوسی، سهرودی دلیر

گاندی و گالیله و منتسکیو                   جامی و خیام و اسمیت و روسو

صاحب شهنامه و افسانه ها                   شاه طوس و رستم و تهمینه ها

جملگی باشند او را مقتدا                                         در ره دین و حقیقت رهنما

بر سریر شهسواری او سترگ                                   همچو پوران، دخت آن شاه بزرگ

شهریاران بر سرای او درند                                    شهسواران از پی او می روند

او به قانون و شفا هم باور است                                 او به کانون خدا هم داور است

او نشانی دارد از گرد آفرید                                آنکه شمشیرش دل دشمن درید

مهرنازان جهان را یاور است                                مهرسایان و ردان را داور است

قبله گاهش کعبه و تاک کنشت                           سجده گاهش وعده بر خاک بهشت

راه ایزد را نوردیدن سزاست                                    پیروی از راه دین بر وی سزاست

زانکه دریاباری و ایرانی است                                 آریایی زاده و وشتانی است.

سالها پیش که اندیشه کوشش در راه پاسداری از محیط زیست را در سر میپروراندم، هرگز نمی اندیشیدم که روزی خبرهای ناگوار زیست محیطی در کمتر از پنج سال آسمان پاک زیست سپهر ایران را تیره گون سازد...تالاب پریشان ،تالاب هامون ، نخستین زنگ خطرهای رخدادهای ناگوار بود که به هیچش گرفتند و این بار داستان خشکیدن تالاب گاوخونی بر سر زبانها افتاده است که یکی از مهمترین زیست سپهرهای فلات مرکزی ایران بود...دریاچه ارومیه نیز در حال خشکیدن است و دریاچه زاینده رود داستانی پر آبچشم....داشتن طبیعت پاک و محیط زیست پیوندی ناگسستنی با حقوق فطری آدمیان دارد اگر آدمشان بشمارند....توسعه پایدار که در اصل پنجاهم قانون اساسی بدان سفارش شده بر حقوق همه نسلها پافشاری نموده و ما دریغ و صد افسوس که حقوق نسل خود را نیز پایمال کرده ایم...ریزگردهایی که در کشور همسایه بر می آمد اکنون در سرزمین خودمان تولید میکنیم و شاید آنکه صد قافله دل همره اوست،..این را نیز سند افتخار میهن بر شمارد که در تولید ریزگرد نیز به خودکفایی رسیده ایم....؟؟؟؟؟با خشک شدن تالاب گاو خونی و دست بر دست گذاشتن نا پاسخگویان و نیز خشکیدن دریاچه ارومیه که خبر آن تا چندی دیگر بر رویه نخست روزنامه ها نقش میبندد ، فرزندان مرز پر گهر ریه هایشان را پر ز ریزگردهای داخلی خواهند نمود ....چه کسی باید تاوان این همه نابخردی و ستم بر پیر و جوان و که و مه را دهد؟ تا به کی دست بر دست گذاشتن؟  فرصتی نیست....چه باید کرد؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟

- آموزش تنوع زیستی و جایگاه سازمانهای مردم نهاد:

کارکرد سازنده آموزش و سازمانهای مردم نهاد در گسترش فرهنگ پاسداری از  تنوع زیستی  و محیط زیست جاندار و غیر جاندار نیز بر هیچ کس پوشیده نیست.  ماده 12  و 13 کنوانسیون تنوع زیستی بر وظیفه دولتهای عضو این عهدنامه در آموزش مفاهیم پایه ای تنوع زیستی و تشخیص، حفاظت و استفاده پایدار از تنوع زیستی و توسعه برنامه های آموزشی و پژوهشی و گسترش آگاهی عمومی و برنامه های آموزشی و آگاهی رسانی رسانه ای  تاکید کرده است. اصل نوزدهم بیانیه کنفرانس سازمان ملل درباره محیط زیست و انسان (بیانیه 1972 استکهلم )  نیز بر همین مساله  و آموزش همه جانبه حقوق محیط زیست  و حق برخورداری مردم از محیط زیست ، تاکید و آنرا ابزاری بسیار مهم برای ایجاد حس مسوولیت پذیری  انسانها دانسته  است.

همچنین فصل 27 منشور زمین (دستور کار قرن 21 )بر  جایگاه بلند سازمانهای مردم نهاد و پشتیبانی از آنها در پیشبرد آرمانهای جنبش جهانی پاسداری از محیط زیست گواهی نموده است.. تشکل های حامی طبیعت پاک در صورت توجه قانونگذار ، بسیار حساستر از دولت به مسائل زیست محیطی  توجه نشان می دهند.از بعد اقتصادی ،دولت موظف به محدود کردن فعالیت های زیان بخش اقتصادی و زیان رسان به محیط زیست است . جابجایی کارخانه ها به بیرون از شهرها، تعیین بودجه جهت حمایت از تشکل های پاسبان طبیعت (NGO های زیست محیطی و توسعه پایدار)،  سیاستگزاری های اقتصادی مناسب جهت پاسداری از تنوع زیستی و ... ازمهمترین برنامه های دولت باید باشد. NGO ها تبلور اصل مشارکت مردمی و یکی از پایه های مردم سالاری نوین به شمار می آیند که بی توجهی به آنان، به معنای زیرپاگذاشتن مردم سالاری و همبستگی ملی است . به استناد برنامه کار قرن 21 که در چهاردهم ژوئن 1992 در ریودوژانیرو  برزیل به تصویب رسید،کلیه کشورهای جهان باید در بالاترین سطح در زمینه توسعه و محیط زیست همکاری کنند و با مواردی ویرانگری چون فقر و بیسوادی، فقدان بهداشت، نابودی تدریجی اکوسیستمها  و  نابرابری های اجتماعی و اقتصادی که  فشار فزاینده مخربی بر کره زمین و محیط زیست آن میگذارد مبارزه کنند. فصل 35 و 36 دستور کار قرن 21 بر نقش دانشها در درک و شناخت کره زمین  و گسترش و تداوم زندگی پاک تاکید کرده  و آموزش و آکاهی عموم مردم  به ویژه کودکان  را  به گونه ای که  محتوای آموزش های آنان آموزشهای مربوط به زیست و توسعه را در برگیرد، بایسته می داند. روشن است که  در آموزش این مفاهیم و راهکارهای رویارویی با آن پژوهشگرانو آموزشگران  نقش بسیار ارزنده ای دارند. موضوعی که متاسفانه  این بزرگواران فرصت بسیار کمی را بدان اختصاص می دهند.

- مسوولیت بین المللی دولتها در حفاظت از محیط زیست و تنوع زیستی :

کنوانسیون  تنوع زیستی مصوب 1992 اجلاس زمین  ریو دوژانیرو  که ایران نیز به موجب ماده واحده  مصوب 1375 مجلس شورای اسلامی به آن پیوسته از مهمترین مقررات بین المللی  است که بر مسوولیت دولتها در پاسداری از زیستگاههای طبیعی و توسعه ظرفیتهای علمی و فنی مربوط به تنوع زیستی و زیست بومهای زمینی ، دریایی و همچنین رفع نیازهای غذایی، بهداشتی و دیگر نیازهای جمعیتی رو به رشد جهان  و تشیق هکاری های بین المللی  برای حفظ تنوع زیستی و بهره گیری پایدار از گونه ها تاکید کرده است. همچنین دیباچه کنوانسیون تنوع زیستی یکی از زیر ساختهای همداستانی دولتها در تصویب این کنوانسیون  را در کنار پروا داشتن به ارزش ذاتی تنوع زیستی و ارزشهای اکولوژیکی، ژنتیکی، اجتماعی، اقتصادی،علمی، آموزشی، فرهنگی، بازآفرینی و زیبایی شناسانه تنوع زیستی و اجزای آن ، شناخت جایگاه  ارزشمند زنان در نگهبانی و کاربرد صحیح تنوع زیستی و تاکید بر نیاز به همدستی فراگیر زنان در همه رویه های سیاستگزاری و اجرایی برای نگهبانی از تنوع زیستی دانسته است.

زیر بنای اندیشه مسوولیت بین المللی پاسداری از محیط زیست ، اصل نقض وظیفه  است . به موجب این اصل که نخستین بار در سال 1928 میلادی در قضیه داوری بین آمریکا و کانادا که منجر به محکومیت کانادا به دلیل ورود خسارات ناشی از عملیات مربوط به ذوب مواد صنعتی اموال آمریکا در کلمبیا شد، هر دولت موظف به جلوگیری از اعمالی است که موجب وارد آمدن آسیب و خسارت به اموال اشخاص در قلمرو کشوری دیگر می شود. اصل 21 بیانیه 1972 استکهلم به این موضوع  اشاره  کرده  است.

گفتنی است: از تصویب بیانیه استکهلم که بر نقش بنیادی انسانها در نگهبانی از محیط زیست، منابع طبیعی زمین برای نسلهای آینده و تعادل بوم شناختی زیستکره از راه جلوگیری از گسترش آلودگی در آب، هوا، خاک و رویارویی با پدیده گرمایش زمین پافشاری  و آدمی را شکل دهنده طبیعت پیرامون خود معرفی کرده ، نزدیک به چهل سال می گذرد. شورای حکام برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (unep- -) از 1972  میلادی تا کنون نشستهای  بسیاری برگزار کرده و بیانیه های گوناگونی صادر نموده است. بسیاری از کشورهای حاضر در این اجلاس به کنوانسیون  1987 وین برای حفاظت از لایه ازن پیوسته  و متعهد شده اند تا از ویرانگری آن پرهیز نموده و پژوهش های بنیادی برای جلوگیری از نابودی لایه ازن به کار گیرند. از برگزاری همایش زمین و صدور بیانیه ریو که در آن بر پاسداری محیط زیست و توسعه ، بهینه سازی فرآوری و مصرف جهانی و به کارگیری ضمانت اجراهای مبارزه با آلودگی محیط زیست پافشاری شده ، نزدیک به بیست سال می گذرد.

گفتنی است :بیست سال پیش کنفرانس ریو دو ژانیرو برزیل 1992 به تصویب رسید که در آن،گرم شدن هوای زمین به عنوان یک دشواره زیست محیطی مطرح شده و سرانجام هنگامیکه  در کنفرانس زمین +5،  دستور کار قرن 21 تحت عنوان توسعه پایدار در نیویورک 1997، هفت مساله عمده( انتشار گازهای گلخانه ای ، آلودگیهای سمی و مواد زاید آبهای شیرین ،جنگلها ،ذخایر ماهیان ،خاکهای زراعی ، رشد بی رویه جمعیت ، عمیق شدن اختلاف بین فقیر و غنی ، قطع درختان جنگلی به صورت انبوه ،انتشار زایدات ناشی از صنعت )که می بایست دولتها در برابر آن مسوولیت داشته باشند عنوان شد. موضوعاتیکه همگی به نوعی تهدید کننده تنوع زیستی و محیط زیست بوده و موجب اثرگذاری زیانبار بر  چرخه زیست بوم ها و جمعیتهای درونی گونه های طبیعی و منابع ژنتیکی میشوند.

گفتنی است : مهمترین سند در خصوص تغییرات آب و هوا مدتهاست که در صنعتی ترین کشور جهان-نیو یورک 1992- به تصویب رسیده است. سندی که  به مسوولیت مشترک و  نیز جداگانه کشورها در راستای کاستن از اندازه تولید  گازهای گلخانه ای همچون متان، دی اکسید و مونوکسید کربن، ساختن حفره های برون بر این گازها از جوّ اتمسفر و همچنین توسعه پایدار اجتماعی و اقتصادی-که همگی تهدید کننده تنوع زیستی به شمار می آیند- اشاره کرده و حتی در بند هشتم ماده 4 آن بر نقش بیشتر کشورهای پیشرفته و صنعتی جهان در پاسداری از ترکیب جو اتمسفر  و بایستگی همیاری این کشورها با کشورهای در حال توسعه  و در معرض خطر  تاکید کرده است.  از تصویب پروتکل کیوتو در مورد کنوانسیون تغییرات اقلیمی بیش از ده سال می گذرد. سندی که به موجب ماده دوم آن بر ارتقای فعالیتهای پایدار مدیریت جنگلها ، جنگلکاری و ایجاد جنگلهای جدید و محدود کردن و یا کاهش گاز متان با بهبود مدیریت مصرف انرژی و کاهش انتشار گازهای گلخانه ای تاکید و به موجب ماده نهم آن بر  تدوین برنامه های ملی تعدیل کننده تغییر آب و هوا جهت دستیابی به مکانیزم توسعه پاک پافشاری شده و در نهایت به آنجا رسیده اند که در بیانیه اجلاس جهانی توسعه پایدار-ژوهانسبورگ-2002   به تخریب محیط زیست ، گسترش بیابان زدایی، کاهش آبزیان، اثرات نا مطلوب تغییرات آب و هوا در بند 12 گواهی شده است.

اما برای ازبین بردن فاصله ها و جنگها، آزمایشهای اتمی جنگجویانه، نابودسازی جنگلها و هزاران پدیده ویرانگر ترکیب جوی زیستکره، چه اندیشیده شده؟ نتایج عملی و عینی این همه سند در این خصوص چه بوده است؟  آیا سردادن بیانیه ها، هشدارها و شعارهای دیگر در محکومیت تغییرات آب و هوا با داشتن لبخندی بر لب  و سرخوشی عمل به وظایف به اصطلاح بشردوستانه کافی است؟ در برابر آب شدن یخچالهای زمین و به زیر آب رفتن جزیره کشورها و مردمانشان، زایمانهای غیرطبیعی به جهت آلودگی بیش از پیش جو زمین، آثار بمبارانها و جنگهای چند سال گذشته بر تعادل آب و هوای زمین که با کمال تاسف پس از  امضای بسیاری از اسناد حقوق بشری فوق رخ داده چه اقدامی انجام یافته است؟ آیا نگرش سیاسی و اقتصادی به حقوق بشر  با کرامت والای انسانی همگون است؟  در این برهه از زمان شاید آنها که منافع جهانی و حقوق همبستگی را  بر هر چیز دیگر به جهت نداشتن وابستگیها و دلبستگیها روزمره برتری می دهند، سازمانهای مردم نهادند که هم در بیانیه ریو و هم در کنوانسیون  مقابله با تغییرات جوی آب و هوا به نقش اساسی آنها اشاره شده است.

تنوع زیستی در بستر حقوق محیط زیست ایران و عهدنامه های بین المللی.

نویسنده : سید محمد زمان دریاباری، وکیل پایه یک دادگستری و رییس هیات مدیره موسسه حامیان طبیعت پاک

پست الکترونیک : greatkoorosh@yahoo.com      پایگاه اطلاع رسانی: tabiatpak.persianblog.ir

 

دیباچه :  قانون اساسی ایران  به محیط زیست، تنوع زیستی  و توسعه پایدار رویکرد ویژه ای داشته است.اصل پنجاهم قانون اساسی مقرر می دارد: «حفاظت از محیط زیست که نسل امروز و نسلهای بعدی باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می گردد. از اینرو فعالیتهای اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند ممنو ع است »  این اصل  به مفهوم توسعه پایدار  پرداخته  و "حیات اجتماعی روبه رشد" را درگرو همبستگی بین "نسل امروز " و"نسل فردا" برمی شمارد و می توان  آن  را  "مشارکت اجتماعی " نامید که بنیانگذار این اندیشه "مزدک"   بزرگ فرهیخته  ایران باستان و همچنین  زرتشت پیامبر بوده که با آموزه هایشان، آدمی را از آلودگی آب ، خاک، هوا بازداشته و بر پشتیبانی از گونه های زیستی و محیط جاندار پافشاری نموده است. چرا که  دارنده آن را نه تنها این نسل بلکه، همگی  نسل های بشر که در آمدن و رفتنند ، می داند. اما پاسداری ازمحیط زیست چگونه وظیفه ای است ؟ این وظیفه صرفا عمومی است یا جنبه فردی، شخصی، ملی و بین المللی نیز دارد؟  آیا این وظیفه جنبه  ارشادی و اخلاقی  دارد یا الزام آور و مستوجب ضمانت اجراست ؟ رویکرد قانون اساسی و دیگر مقررات به تنوع زیستی که فرهیختگان محیط زیست سال 2010 را به پاسداشت آن پرداخته اند چیست؟ در این نوشتار مبانی مسوولیت  بین المللی ،دولتی و شخصی  حفاظت و حمایت از محیط زیست را  با رویکرد ویژه به تنوع زیستی بررسی  می کنیم.

1- تنوع زیستی و توسعه پایدار:

ماده هشتم کنوانسیون تنوع زیستی بر اهمیت پشتیبانی از زیست بومها و زیستگاههای طبیعی و حفظ جمعیت مانای  گونه ها و توسعه پایدار و سازگار با محیط زیست نزدیک به مناطق حفاظت شده تاکید نموده است.  قانونگذاری برای پاسداری از گونه های در معرض خطر و نابودی، از دیگر وظایف دولتها بر شمرده شده و در ماده نوزدهم این کنوانسیون بر بهره گیری از بیوتکنولوژی( فن آوری زیستی) پافشاری شده است. زیر ساخت تنوع زیستی ، حق توسعه و مسوولیت دولتها و پاسداری از منابع طبیعی  و محیط زیست است. پاکسازی آب، هوا، خاک به بهینه سازی زیست بوم جانداران می انجامد. حق توسعه  یکی از مهمترین دغدغه های نسل سوم حقوق بشر  است  که  بر پایه  بند یک ماده یکم  اعلامیه1986 سازمان ملل متحد، حق مسلّم بشری است  که به موجب آن همه مردم شایستگی مشارکت و سهیم و برخوردار شدن از توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را به گونه ای که در آن همه حقوق بشر و آزادی های اساسی تأمین شود دارا هستند. بیانیه ریو 1992 و بیانیه استکهلم 1972 ، بر پیوند تنگاتنگ پاسداری از محیط زیست و حق توسعه تاکید و از این پیوند، توسعه پایدار زاده شده است. به استناد اصل نخست بیانیه ریو، انسانها موضوع اصلی هر گونه توسعه اند و برخورداری از سلامت و توانائی های جسمی و روحی جزو حقوق انسانها در همگونی با سپهراست. بر پایه  اعلامیه توسعه هزاره مصوب سپتامبر 2000 میلادی ، تضمین امکان تداوم از نظر محیط زیست یکی از مهمترین  آرمانهای توسعه هزاره سوم تا سال 2015 میلادی است. متاسفانه هنوز هم نگرنده ویرانگری گسترده محیط زیست و تهدید تنوع زیستی گونه های جانوران و  گیاهان توسط بسیاری از دولتها و ملتها به بهانه های گوناگون صنعتی، بازرگانی و... هستیم .تالابهای زیبای جهان بر اثر حفاریها ، سدسازیهای غیر اصولی، واریز پسماندها و...می خشکند، گونه های کمیاب جانوری خشکزی و آبزی با شکار بی رویه و یا  ویرانگری زیستگاهایشان رو به نیستی اند، فیتوپلانکتونهای بد بو به دریاها و آبراه ها به دلیل واریز پسماندهای صنعتی و طبیعی یورش برده و آسیبهای فراوان می رسانند. امروز بیش از دیروز  به مفاد اعلامیه ها و کنوانسیون ها متعهدشده و باید پاسخگو تر باشیم. اما به بهانه های واهی به بر افروزش  جنگها، انقلابها و سرکوب  اعتراضهای مردمی دامن می زنیم و نه بیخبر بلکه باخبر از پایمال نمودن حقوق آیندگانیم چراکه بزرگی را سراسر به گفتار دانسته و از کردار نیک بی بهره ایم نیک می دانیم که جنگ افروزیها و سرکوبها نه تنها جانها و روانهای امروزیان را نشانه می گیرد بلکه بر جان و روان آیندگان نیز اثر گذار است. همگان از اثر ویرانگر  بمبارانها ،آزمایشهای هسته ای، جنگهای زمینی، دریایی و هوایی بر محیط زیست جاندار و بیجان با خبریم. همگان از گسترش بیماری هایی که سالها پس از رخدادهای فوق گریبانگیر بشر شده آگاهیم اما به خاطر خودخواهی خود این اصل مسلم را نمی پذیریم که بنی آدم اعضای یکدیگرند.

3- آریائیان

اقوام آریایی (هند و اروپایی) تا 3 هزار سال پیش از میلاد در کنار هم زندگی می‌کردند. آریایی به معنی آزاده و یا صاحب حق هست. از هزار و هفتصد سال پیش از میلادی اقوام هند و ایرانی از هند و اروپایی جدا شده و به سوی سرزمین ایران آمدند. با ورود آنها به این سرزمین افکار و اندیشه‌های آنها نیز که برگرفته از قانون ایزدی و نیز بر پایة باور داشتن به ا سپنتا مینوان بود گسترش یافت، این امشاسپندان عبارت بودند از  فرورتی،اشه، هئورتات،آمرتات، خّشّتره، وهومنه و سپنتا آرمئیتی.

همچنین آنها به اصول حقوقی چون لزوم وفای به عهد، سوگند، و نیز آئین مهر باور داشتند. وفای به عهد برخاسته از دستور و سفارش‌هایی بود که ایزد بانوی مهر (میترا) به پیروان خود می‌فرمود. همچنین راستگویی، گفتار ،کردار و پندار نیک سرلوحه تفکر و اندیشه ایرانیان باستان بوده است. در دوران پیشدادیان در واقع با حکومت کیومرث به عنوان نخستین پادشاه پیشدادی آغاز می‌شود و پس از او  به طهمورث دیوبند، هوشنگ، جمشید  و.... می‌رسد. پاک نهادی پادشاه و پای‌بندی او به فرّة ایزدی از ارکان زمامداری و حقوق اساسی در آن دوران بود. از مهمترین اصول و پایه‌های زمامداری در ایران باستان رعایت عدل ودادگری بود. عدل نیز عبارت است از قرار گرفتن هر چیزی در جای خود.

فریدون پادشاه پیشدادی که بر ضحّاک مار دوش پیروزی یافت از این ابزار یعنی دادگری و فره ایزدی برخوردار بود. آزمایش ایزدی یا اوردالی یکی دیگر از اصول دادرسی در دوران پیشدادی و دوران کیانیان است. تا جایی که می‌بینید در زمان کیکاوس پادشاه کیانی به هنگام شک به رابطه عاشقانه با سودا به همسرش کوهی از هیزم فراهم آورده و آن را با نفت سیاه و آتش برافروخته و آنگاه به سیاوش فرمان می‌دهد تا از این آتش بگذرد و همه می‌دانیم که او خندان لب و شادان و به تندرستی از آتش بیرون می‌آید.

برون آمد از آتش آزاد مرد.                 لبش پر زخنده رخش همچو ورد

چو بخشایش پاک یزدان بود               دم آتش و باد یکسان بود

      نمونه‌های ادبی نیز وجود دارد که نشانگر توجه به مفاهیم حقوقی است.به عنوان مثال در کتاب کلیله و دمنه به نمونه‌ای بر می‌خوریم به   نام داستان شیر و گاو که به بزه دزدی و سرقت اشاره شده و .نوع دادرسی نسبت به این جرم را تشریح کرده است.

داستان به قدرت رسیدن ضحاک ماردوش و  شکست جمشید از وی به واسطه زایل شدن فرة ایزدی از او ، جنبش 10 مهرماه کاوه‌ی آهنگر که نشان از عدم مشروعیت سیاسی و مذهبی حکومت ضحاک داشته ، پادشاه فریدون بر پایه عدل و داد ،  ستم پیشگی نوذر پادشاه کیانی،  جانشینی منوچهر نوه وی بر پایه اندیشه خبرگان و..... نمونه ای از رخدادهای حقوقی باستان است که در دنباله درس به آن می پردازیم.

4-حقوق خانواده در دوران کیانیان

بر اساس داستان‌هایی اساطیری قابل توجه است در دوران کیانیان جامعه از مادرسالاری و یا زن سالاری کم کم به مرد سالاری و توجه به حقوق مردان رهنمون می‌شود. در همین دوران است که نظام مرد سالارانه، زنان را به پوشیده رویی فرمان می‌دهد. (همه دخت شاهان پوشیده رو)

خواستگاری و ازدواج در این  دوران دارای تشریفاتی بوده و از سوی پدر یا ریش‌سفیدان انجام می‌پذیرفت و زنان حق خواستگاری نداشتند. در مراسم ازدواج کاهنان و روحانیان شرکت می‌کرده و تشریفات را انجام می‌دادند. همچنین در آن دوران شاهزادگان و قهرمانان پیش از ازدواج می‌بایست اجازه می‌گرفتند. در آن دوران ازدواج با محارم نیز بر اساس برخی اسناد بعضاً رایج بود. در این دوران (کیانیان) مهریه و جهیزیه رایج بوده نمونه آن ازدواج زال و رودابه است که خلعت فراوان از سوی زال به خانواده رودابه داده شد.

در ازدواج فرنگیس با سیاوش، مهریه ای مناسب برای عروس به دست پیران ؛ فرستاده شد، همچنین در برابر مهریه‌ای که خاندان پسر به دختر می‌دادند . دختران نیز جهیزیه به خانة داماد می‌بردند که البته این سنت از فرهنگ انیرانی به فرهنگ ایرانی وارد شده زیرا هنگامی که فریدون برای 3 پسرش (سلم ـ تور ـ ایرج) از پادشاه یمن خواستگاری می‌کند و پذیرفته می‌شود، پادشاه یمن جهیزیه مناسب به کاخ فریدون شاه می‌فرستد.

در دوران کیانیان تعدد زوجات نیز رایج بوده چنان که گفته‌اند گشتاسب پدر اسفندیار همسران فراوان داشته است و فرزندان بسیار در خصوص حقوق اداری و مالی عمومی در دوران اساطیری ایران اطلاع دقیقی در دست نیست اما مسلم است که در پاره‌ای موارد عده‌ای از مردم به مشارکت و کار گروهی گرفته شده و سلسله مراتب اداری نیز در این خصوص جاری بود.

 

- نظام حقوقی ایلام باستان :

             این دوره از سه هزار سال پیش از میلاد تا حدود 700 سال پیش از میلاد (زمان تشکیل دولت ماد) به درازا می‌کشد.

درخشانترین نظام حقوق دوران کهن، نظام حقوقی ایلامیها است باور داشتن به ناموس طبیعت و آئین دیرین سپهر یا تقدیر الهی بخشی از فرهنگ کهن پیش آریایی است. هر خانواده در بدوی‌ترین مراحل، تحت نظارت مادر و سپس پدر بود. نظام قبیله‌ سالاری در این دوران حکم‌فرماست. ایلامیها دارای مؤسسه، تجارتخانه، مرکز بایگانی اسناد بوده‌اند. نظام حقوقی و اداری آنان در آغاز منحصراً شفاهی و نامدّون بود. پس از اختراع خط، قوانین در ایلام باستان مکتوب شد، از ایلامیان اسنادی به جا مانده که نشانگر دریافت جریمه‌های حکومت از قانون شکنان و پیمان‌شکنان است. متجاوز از 300 لوح سنگی متعلق به این دوران که در شوش کشف شده نشان دهندة کتاب احکام قضاوت و قراردادهاست. سندی در این دوره بدست آمده که نشانگر اعمال مجازات در مورد شهادت دروغ در طول دادرسی است. در حوزه دادرسی نیز قوانین ایلامیها سختگیرانه بوده و آزمایش ایزدی در این دوران به کار گرفته می‌شده است. سند دیگری که از این دوران به دست آمده، نشانگر توجه به مقررات مربوط به فرزند خواندگی، ارث، بیع و اجرای مجازاتهاست. بر پایه سند دیگر که محاکمة میان 2 برادر را  و عمویشان را شرح  می‌دهد، نشانگر حضور شهود و حتی هیئت منصفه در آن  محاکمه  است.

 

-قانون حمورابی:

قانون حمورابی به مجموعه‌ای از مقررات گفته می‌شود که توسط حمورابی پادشاه بزرگ بابل در سرزمین ایلام رایج شد، بدین شرح که با شکست پادشاهی ایلام و دولت آن توسط حمورابی این قوانین نیز وارد زندگی اجتماعی در این سرزمین شده این قوانین که در زمان این پاد شاه  تنظیم شد( از دو هزار و صد و بیست و سه میلادی تا دو هزار و هشتاد میلادی ) به عنوان یکی از صد واقعه بزرگ تاریخی است که بسیار دقیق بوده و شامل 282 ماده بوده در زمینه‌های گوناگون حقوقی چون کشتیرانی، زراعت، ازدواج، رشوه دادن به قاضی، ارث، خانواده، مسئولیت مدنی، کشتی‌سازی، اجاره کشتی، حقوق پزشک، مالکیت، و ... و نیز در زمینه‌های کیفری چون قتل، زنای محصنه، تجاوز به عنف با دختران باکره، کم فروشی و گران فروشی، سرقت از معابد و یا قصر پادشاه، معامله فضولی و مواردی از این دست بود.  مجازات این جرائم در قانون حمورابی، اعدام بود. همچنین قصاص، به گونه ای که امروزه می‌بینیم در قوانین حمورابی نیز وجود داشته  است.  در آن قوانین برای شهادت دروغ نیز کیفر سنگین قطع دست و زبان پیش‌بینی ‌شده است. از نکته های  شگفت انگیز،  برابری  حقوق زن و مرد در قوانین حمورابی است تا جایی که در یکی از الواح بدست آمده از آن دوران آمده است که پدری اموال خود را به تساوی میان فرزندان و پسر تقسیم نموده است. در قوانین حمورابی، تعدد زوجات ممنوع بود مگر این که زن نازا باشد که در این صورت مرد می‌توانست زن را طلاق دهد و تمام جهیزیه را به او برگرداند.

 

«به نام جهاندار یزدان پاک»

1ـ دیباچه:

ـ درس تاریخ حقوق به بررسی تاریخ حقوق کشور و سیر تحولات حقوقی باستانی ایران می‌پردازد، بنابراین گستره مکانی این درس سرزمین ایران، و گستره زمانی آن از دوران پیش از آریائیان (در حدود ده هزار سال پیش از میلاد مسیح) تا زمان پایان نظام شاهنشاهی در ایران (عصر پهلوی) است.

همانگونه که می‌دانید تمدن کهن ایرانی که آثار آن در تپه سیلک کاشان، تپه حصار دامغان، تپه شوش و نیز چشمه‌علی و محلة قیطریه تهران است، در پردازندة آثاری است که نمایانگر وضعیت نظام حقوقی، اداری، مالی کارآمد در آن دوران است. آنچه که در درس تاریخ حقوق بدان پرداخته می‌شود از همین جا آغاز و ضمن بررسی نظام حقوقی ایلامیها به چگونگی ساختار نظام حقوقی و قواعد مادها- به عنوان نمونه پادشاهی «دیاکو» که با رأی اکثریت مردم برگزیده شده -و نیز دوران هخامنشیان، همچون بررسی مفاد اعلامیه حقوق بشر کوروش بزرگ پس از فتح بابل و ساختار اداری ، مالی ، حقوقی داریوش هخامنشی می‌پردازیم. همچنین ساختار حقوقی در دورة‌ اشکانیان، وجود 2 مجلس در این دوره، مقررات خانواده و حقوق بانوان در این عصر تاریخی و نیز رخدادهای حقوقی دوران ساسانیان، اقدامات اصلاح‌گرانه انوشیروان دادگر، ساختار قوانین و مقررات دین زرتشت و تأثیر آن بر جامعه از دیگر مورادی است که در دوران باستان بررسی می‌شود.

افزون بر این نیم نگاهی نیز به اسطوره‌های شاهنامه فردوسی بزرگ داشته و ساختار حاکمیت و نظام حقوقی پیشدادیان را بر پایه این کتاب بزرگ بررسی می‌کنیم. با فروپاشی نظام شاهنشاهی ساسانی و یورش تازیان به سرزمین ایران به سرکردگی عمر، نظام حقوقی ایران دستخوش دگرگونی‌هایی شد که برخی از این موارد را بررسی خواهیم کرد. بدیهی است که بررسی تحلیل نظام حقوق اسلامی و قواعد منتهی را در درس دیگری باید جستجو کرد.  بررسی مقرراتی چون یاسای چنگیزی، یرلیغ غازانی و تزوک تیموری و نقش ایرانیان  در رام نمودن  اقوام وحشی مغول بخش دیگری محتوای این در این است.

زیرا که در آن دوران بی‌قانونی و هرج و مرج، چارچوب مشخصی برای تخلفات و جرایم و امور مدنی و ... مشخص شده که هر چند با معیارهای امروزی ناسازگار بوده  ، اما به جهت آن که اقوام وحشی مغول را وادار به عمل به قوانین مدون می‌کرد، اهمیت دارد.

از دیگر موارد بررسی در درس تاریخ حقوق، ساختار حقوق و نظام قواعد و مقررات در عهد صفوی است که در این دوره تفکیک قواعد شرعی و عرفی را مشاهده می‌کنیم. قواعد حقوقی دوران زندیه و افشاریه را نیز مطالعه می کنیم. در دوران معاصر ریشه‌های انقلاب مشروطیت، محاکم شرع و عرف در عصر قاجار، اقدامات حقوقی امیرکبیر، برخی از قوانین مشروطه به ویژه قانون اساسی مشروطه، بررسی خواهد شد. در دوران پهلوی، نظام حقوقی آن دوره رخدادهایی مهم چون: محاکمه، 53 نفر در عصر رضاشاه پهلوی، محاکمه قاتلان سید حسن مدّرس و  تحولات حقوقی دوران دکتر محمد مصدق،  چکیده وار  بررسی خواهد شد.

گوش کن تاریخ را پاینده شو              وز نفسهای رمیده زنده شو

رشته ایام را آور بدست              ورنه گردی روز کور و شب پرست

من : اینجانب سید محمد زمان دریاباری،وکیل پایه یک دادگستری و مدرس دانشگاه هستم.به حقوق شهروندی،محیط زیست ،تاریخ و ادبیات علاقه بسیار دارم.
پروفایل سید محمد زمان دریاباری
ایمیل مدیر وبلاگ

» سرود آریانی برای آریانا دریاباری
» تالاب گاوخونی هم خشکید..چه کسی پاسخگوست؟دریاباری.وکیل پایه یک دادگستری
» آموزش تنوع زیستی
» تنوع زیستی 2
» تنوع زیستی 1
» نظام حقوقی آریاییان و کیانیان-سید محمد زمان دریاباری
» نظام حقوقی ایلام باستان
» دیباچه ای بر تاریخ حقوق ایران
» آزمون سازمان ملل متحد
» بازی های جام جهانی و محیط زیست

» صفحه نخست
» عناوین مطالب وبلاگ
» امرداد ٩٠
» تیر ٩٠
» دی ۸٩
» آبان ۸٩
» مهر ۸٩
» شهریور ۸٩
» تیر ۸٩
» آذر ۸۸
» آبان ۸۸
» شهریور ۸۸
» تیر ۸۸
» خرداد ۸۸
» اردیبهشت ۸۸
» فروردین ۸۸
» اسفند ۸٧
» بهمن ۸٧

» محیط زیست(٤)
» توسعه پایدار(۳)
» کارگاه حقوق بشر(٢)
» مسوولیت دولت(٢)
» میراث فرهنگی(٢)
» انتخابات ریاست جمهوری(۱)
» گازهای گلخانه ای(۱)
» سوختهای فسیلی(۱)
» آریاییان(۱)
» معرفی موسسه(۱)
» لویزان(۱)
» پسماندها(۱)
» جنگل لویزان(۱)
» کمیته حقوقی محیط زیست(۱)
» حمایت از محیط زیست(۱)
» مسوولیت بین المللی(۱)
» مسوولیت فردی(۱)
» گازسوز شدن خودرو(۱)
» گونه های وحشی مهاجر(۱)
» کشند قرمز در خلیج فارس(۱)
» بحران کشند قرمز در خلیج فارس(۱)
» راهکارهای حقوقی رویارویی با کشند قرمز(۱)
» آموزش محیط زیست(۱)
» کنفرانس حقوق بشر و محیط زیست(۱)
» گزارش کنفرانس(۱)
» طبیعت بیجان(۱)
» کنفرانس حقوق بشر و محیط زیست ق بشر(۱)
» پیشینه خلیج فارس(۱)
» حق توسعه(۱)
» حقوق همبستگی(۱)
» محیط زیست و تنوع زیستی(۱)
» تنوع زیستی و آموزش(۱)
» گاو خونی(۱)
» جشن ملی محیط زیست(۱)
» ورزش و محیط زیست(۱)
» تاریخ حقوق ایران(۱)
» تنوع زیستی(۱)
» کیانیان(۱)
» زیستکره(۱)
» حقوق بشر(۱)
» درخت(۱)
» شاهنامه(۱)
» حقوق شهروندی(۱)
» تغییرات آب و هوا(۱)

» سید محمد زمان دریاباری

  » اخبار فناوری اطلاعات
» شبکه اجتماعی بهشت من
» بلاگ های فارسی

Powered by Persianblog