3- آریائیان

اقوام آریایی (هند و اروپایی) تا 3 هزار سال پیش از میلاد در کنار هم زندگی می‌کردند. آریایی به معنی آزاده و یا صاحب حق هست. از هزار و هفتصد سال پیش از میلادی اقوام هند و ایرانی از هند و اروپایی جدا شده و به سوی سرزمین ایران آمدند. با ورود آنها به این سرزمین افکار و اندیشه‌های آنها نیز که برگرفته از قانون ایزدی و نیز بر پایة باور داشتن به ا سپنتا مینوان بود گسترش یافت، این امشاسپندان عبارت بودند از  فرورتی،اشه، هئورتات،آمرتات، خّشّتره، وهومنه و سپنتا آرمئیتی.

همچنین آنها به اصول حقوقی چون لزوم وفای به عهد، سوگند، و نیز آئین مهر باور داشتند. وفای به عهد برخاسته از دستور و سفارش‌هایی بود که ایزد بانوی مهر (میترا) به پیروان خود می‌فرمود. همچنین راستگویی، گفتار ،کردار و پندار نیک سرلوحه تفکر و اندیشه ایرانیان باستان بوده است. در دوران پیشدادیان در واقع با حکومت کیومرث به عنوان نخستین پادشاه پیشدادی آغاز می‌شود و پس از او  به طهمورث دیوبند، هوشنگ، جمشید  و.... می‌رسد. پاک نهادی پادشاه و پای‌بندی او به فرّة ایزدی از ارکان زمامداری و حقوق اساسی در آن دوران بود. از مهمترین اصول و پایه‌های زمامداری در ایران باستان رعایت عدل ودادگری بود. عدل نیز عبارت است از قرار گرفتن هر چیزی در جای خود.

فریدون پادشاه پیشدادی که بر ضحّاک مار دوش پیروزی یافت از این ابزار یعنی دادگری و فره ایزدی برخوردار بود. آزمایش ایزدی یا اوردالی یکی دیگر از اصول دادرسی در دوران پیشدادی و دوران کیانیان است. تا جایی که می‌بینید در زمان کیکاوس پادشاه کیانی به هنگام شک به رابطه عاشقانه با سودا به همسرش کوهی از هیزم فراهم آورده و آن را با نفت سیاه و آتش برافروخته و آنگاه به سیاوش فرمان می‌دهد تا از این آتش بگذرد و همه می‌دانیم که او خندان لب و شادان و به تندرستی از آتش بیرون می‌آید.

برون آمد از آتش آزاد مرد.                 لبش پر زخنده رخش همچو ورد

چو بخشایش پاک یزدان بود               دم آتش و باد یکسان بود

      نمونه‌های ادبی نیز وجود دارد که نشانگر توجه به مفاهیم حقوقی است.به عنوان مثال در کتاب کلیله و دمنه به نمونه‌ای بر می‌خوریم به   نام داستان شیر و گاو که به بزه دزدی و سرقت اشاره شده و .نوع دادرسی نسبت به این جرم را تشریح کرده است.

داستان به قدرت رسیدن ضحاک ماردوش و  شکست جمشید از وی به واسطه زایل شدن فرة ایزدی از او ، جنبش 10 مهرماه کاوه‌ی آهنگر که نشان از عدم مشروعیت سیاسی و مذهبی حکومت ضحاک داشته ، پادشاه فریدون بر پایه عدل و داد ،  ستم پیشگی نوذر پادشاه کیانی،  جانشینی منوچهر نوه وی بر پایه اندیشه خبرگان و..... نمونه ای از رخدادهای حقوقی باستان است که در دنباله درس به آن می پردازیم.

4-حقوق خانواده در دوران کیانیان

بر اساس داستان‌هایی اساطیری قابل توجه است در دوران کیانیان جامعه از مادرسالاری و یا زن سالاری کم کم به مرد سالاری و توجه به حقوق مردان رهنمون می‌شود. در همین دوران است که نظام مرد سالارانه، زنان را به پوشیده رویی فرمان می‌دهد. (همه دخت شاهان پوشیده رو)

خواستگاری و ازدواج در این  دوران دارای تشریفاتی بوده و از سوی پدر یا ریش‌سفیدان انجام می‌پذیرفت و زنان حق خواستگاری نداشتند. در مراسم ازدواج کاهنان و روحانیان شرکت می‌کرده و تشریفات را انجام می‌دادند. همچنین در آن دوران شاهزادگان و قهرمانان پیش از ازدواج می‌بایست اجازه می‌گرفتند. در آن دوران ازدواج با محارم نیز بر اساس برخی اسناد بعضاً رایج بود. در این دوران (کیانیان) مهریه و جهیزیه رایج بوده نمونه آن ازدواج زال و رودابه است که خلعت فراوان از سوی زال به خانواده رودابه داده شد.

در ازدواج فرنگیس با سیاوش، مهریه ای مناسب برای عروس به دست پیران ؛ فرستاده شد، همچنین در برابر مهریه‌ای که خاندان پسر به دختر می‌دادند . دختران نیز جهیزیه به خانة داماد می‌بردند که البته این سنت از فرهنگ انیرانی به فرهنگ ایرانی وارد شده زیرا هنگامی که فریدون برای 3 پسرش (سلم ـ تور ـ ایرج) از پادشاه یمن خواستگاری می‌کند و پذیرفته می‌شود، پادشاه یمن جهیزیه مناسب به کاخ فریدون شاه می‌فرستد.

در دوران کیانیان تعدد زوجات نیز رایج بوده چنان که گفته‌اند گشتاسب پدر اسفندیار همسران فراوان داشته است و فرزندان بسیار در خصوص حقوق اداری و مالی عمومی در دوران اساطیری ایران اطلاع دقیقی در دست نیست اما مسلم است که در پاره‌ای موارد عده‌ای از مردم به مشارکت و کار گروهی گرفته شده و سلسله مراتب اداری نیز در این خصوص جاری بود.