تنوع زیستی در بستر حقوق محیط زیست ایران و عهدنامه های بین المللی.

نویسنده : سید محمد زمان دریاباری، وکیل پایه یک دادگستری و رییس هیات مدیره موسسه حامیان طبیعت پاک

پست الکترونیک : greatkoorosh@yahoo.com      پایگاه اطلاع رسانی: tabiatpak.persianblog.ir

 

دیباچه :  قانون اساسی ایران  به محیط زیست، تنوع زیستی  و توسعه پایدار رویکرد ویژه ای داشته است.اصل پنجاهم قانون اساسی مقرر می دارد: «حفاظت از محیط زیست که نسل امروز و نسلهای بعدی باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می گردد. از اینرو فعالیتهای اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند ممنو ع است »  این اصل  به مفهوم توسعه پایدار  پرداخته  و "حیات اجتماعی روبه رشد" را درگرو همبستگی بین "نسل امروز " و"نسل فردا" برمی شمارد و می توان  آن  را  "مشارکت اجتماعی " نامید که بنیانگذار این اندیشه "مزدک"   بزرگ فرهیخته  ایران باستان و همچنین  زرتشت پیامبر بوده که با آموزه هایشان، آدمی را از آلودگی آب ، خاک، هوا بازداشته و بر پشتیبانی از گونه های زیستی و محیط جاندار پافشاری نموده است. چرا که  دارنده آن را نه تنها این نسل بلکه، همگی  نسل های بشر که در آمدن و رفتنند ، می داند. اما پاسداری ازمحیط زیست چگونه وظیفه ای است ؟ این وظیفه صرفا عمومی است یا جنبه فردی، شخصی، ملی و بین المللی نیز دارد؟  آیا این وظیفه جنبه  ارشادی و اخلاقی  دارد یا الزام آور و مستوجب ضمانت اجراست ؟ رویکرد قانون اساسی و دیگر مقررات به تنوع زیستی که فرهیختگان محیط زیست سال 2010 را به پاسداشت آن پرداخته اند چیست؟ در این نوشتار مبانی مسوولیت  بین المللی ،دولتی و شخصی  حفاظت و حمایت از محیط زیست را  با رویکرد ویژه به تنوع زیستی بررسی  می کنیم.

1- تنوع زیستی و توسعه پایدار:

ماده هشتم کنوانسیون تنوع زیستی بر اهمیت پشتیبانی از زیست بومها و زیستگاههای طبیعی و حفظ جمعیت مانای  گونه ها و توسعه پایدار و سازگار با محیط زیست نزدیک به مناطق حفاظت شده تاکید نموده است.  قانونگذاری برای پاسداری از گونه های در معرض خطر و نابودی، از دیگر وظایف دولتها بر شمرده شده و در ماده نوزدهم این کنوانسیون بر بهره گیری از بیوتکنولوژی( فن آوری زیستی) پافشاری شده است. زیر ساخت تنوع زیستی ، حق توسعه و مسوولیت دولتها و پاسداری از منابع طبیعی  و محیط زیست است. پاکسازی آب، هوا، خاک به بهینه سازی زیست بوم جانداران می انجامد. حق توسعه  یکی از مهمترین دغدغه های نسل سوم حقوق بشر  است  که  بر پایه  بند یک ماده یکم  اعلامیه1986 سازمان ملل متحد، حق مسلّم بشری است  که به موجب آن همه مردم شایستگی مشارکت و سهیم و برخوردار شدن از توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را به گونه ای که در آن همه حقوق بشر و آزادی های اساسی تأمین شود دارا هستند. بیانیه ریو 1992 و بیانیه استکهلم 1972 ، بر پیوند تنگاتنگ پاسداری از محیط زیست و حق توسعه تاکید و از این پیوند، توسعه پایدار زاده شده است. به استناد اصل نخست بیانیه ریو، انسانها موضوع اصلی هر گونه توسعه اند و برخورداری از سلامت و توانائی های جسمی و روحی جزو حقوق انسانها در همگونی با سپهراست. بر پایه  اعلامیه توسعه هزاره مصوب سپتامبر 2000 میلادی ، تضمین امکان تداوم از نظر محیط زیست یکی از مهمترین  آرمانهای توسعه هزاره سوم تا سال 2015 میلادی است. متاسفانه هنوز هم نگرنده ویرانگری گسترده محیط زیست و تهدید تنوع زیستی گونه های جانوران و  گیاهان توسط بسیاری از دولتها و ملتها به بهانه های گوناگون صنعتی، بازرگانی و... هستیم .تالابهای زیبای جهان بر اثر حفاریها ، سدسازیهای غیر اصولی، واریز پسماندها و...می خشکند، گونه های کمیاب جانوری خشکزی و آبزی با شکار بی رویه و یا  ویرانگری زیستگاهایشان رو به نیستی اند، فیتوپلانکتونهای بد بو به دریاها و آبراه ها به دلیل واریز پسماندهای صنعتی و طبیعی یورش برده و آسیبهای فراوان می رسانند. امروز بیش از دیروز  به مفاد اعلامیه ها و کنوانسیون ها متعهدشده و باید پاسخگو تر باشیم. اما به بهانه های واهی به بر افروزش  جنگها، انقلابها و سرکوب  اعتراضهای مردمی دامن می زنیم و نه بیخبر بلکه باخبر از پایمال نمودن حقوق آیندگانیم چراکه بزرگی را سراسر به گفتار دانسته و از کردار نیک بی بهره ایم نیک می دانیم که جنگ افروزیها و سرکوبها نه تنها جانها و روانهای امروزیان را نشانه می گیرد بلکه بر جان و روان آیندگان نیز اثر گذار است. همگان از اثر ویرانگر  بمبارانها ،آزمایشهای هسته ای، جنگهای زمینی، دریایی و هوایی بر محیط زیست جاندار و بیجان با خبریم. همگان از گسترش بیماری هایی که سالها پس از رخدادهای فوق گریبانگیر بشر شده آگاهیم اما به خاطر خودخواهی خود این اصل مسلم را نمی پذیریم که بنی آدم اعضای یکدیگرند.