-خلاصه اجرایی:

1-این گزارش را  گروه حقوقدانان و متخصصین محیط زیست، موسسه حامیان طبیعت پاک با روش مشاهده عینی، مطالعه کتابخانه ای و بر پایه تحلیل داده ها و با محوریت توصیه های مرتبط با حق توسعه، میراث فرهنگی و گردشگری، محیط زیست، نگاشته است. نخستین اعلامیه حقوق بشر جهان صادره از کوروش بزرگ هخامنشی گواه پیشینه درخشان حقوق بشر ایران است.در عصر نوین نیز ایران پیشتاز الحاق به کنوانسیونهای تنوع زیستی،رامسر،میراث فرهنگی وطبیعی و تصویب قوانین داخلی مفید و سازنده بوده است.

2-در این گزارش به بررسی فرایند

تخریب آثارباستانی (تنگه بلاغی،نقش های برجسته شاهپورساسانی و آثار معاصر(خانه پیرنیا، شعاعی و..) و تعرض به منابع طبیعی و زیستگاه ها (مراتع بکر وشتان و دشت یاسپاری در فیروزکوه و..)،تخریب جنگلهای گیلان و مازندران، آلودگی آبهای خلیج فارس و دریای مازندران، خشک شدن دریاچه ارومیه و برخی  تالابهای بین المللی (جازموریان، هورالعظیم ) و..در این گزارش اشاره شده و  همچنین به پیشرفتهای تقنینی و اجرایی و تلاشهای سمن ها در خصوص حل معضلات مشابه پرداخته و در پایان پیشنهادهایی برای رفع این معضلات و پاسخگویی به توصیه های مطروحه در نخستین دوره یو پی آر ایران ارایه شده است.

3-برخی از پیشنهادها عبارتند از:ایجاد بانک اطلاعاتی جامع منابع طبیعی،جنگلها،میراث فرهنگی  متضمن  آسیبها و پیشرفتها، برگزاری گارگاههای آموزشی و اطلاع رسانی، حمایتهای مالی و معنوی داخلی و بین المللی جهت انجام پژوهشهای آسیب شناسانه است.

کلید واژه: توسعه، محیط زیست،میراث فرهنگی و تاریخی،حقوق بشر، سازمانهای غیر دولتی…..

-معرفی سازمان:

4-موسسه حامیان طبیعت پاک، سازمانی غیر دولتی،غیر سیاسی و غیر انتفاعی تاسیس یافته 1381 با شعار پاسداری از حق بشر بر محیط زیست و میراث فرهنگی و با تاکید بر اصل راستین توسعه پایدار ، پروژه های متعدد پژوهشی و آموزشی در موضوعات حق توسعه،میراث فرهنگی و تاریخی و محیط زیست انجام داده است.

5-موسسه کارگروه های تخصصی محیط زیست و بهداشت، بانوان و کودکان، میراث فرهنگی ،آموزش و تحقیقات با عضویت اساتید دانشگاه و داوطلبان مردمی دارد که نشستهای هم اندیشی در راستای مشارکت افزایی در تصمیم گیری های کلان کشوری با مقامات قوای سه گانه کشور و شوراهای مردمی برگزار کرده است.

6- فعالیت های بین المللی  موسسه، مشارکت  موثر در همایشهای بین المللی دریای خزر ،تنوع زیستی ،حقوق بشر و محیط زیست و حضور دراجلاس دوازدهم شورای حقوق بشرسوی2009 ، اجلاس بین المللی تغییرات آب و هوایی 2011 و برگزاری نشستهای چند جانبه با صلیب سرخ جهانی،کنگو و مشارکت در برگزاری پنلهای جانبی است. توصیه ردیف 65  گزارش کمیسیاریای حقوق بشر –بررسی دوره ای ایران 2010–به  نام  این موسسه مثبوت است.

-توصیه های مبنایی:

7-توصیه های مبنایی این گزارش حق توسعه و محورهایی چون ادامه تلاشها برای ارتقای حقوق بشر در زمینه های ، اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی -که حفاظت از محیط زیست نیز به عنوان نسل سوم حقوق بشر در همین راستا می گنجد- و نیز  ادامه ارتقاء و حفظ میراث غنی تاریخی و فرهنگی است.

پیشینه توصیه ها:

8-اعلامیه حقوق بشر کوروش بر بردباری نژادی و مذهبی و لغو برده داری ، منع تخریب معابد و ساختمانها و نیز آموزه های دین زردشت بر پاسداری از  عناصر آب ،خاک،آتش،باد پافشاری داشته است. ایران از پیشنهاد  دهندگان تصویب کنوانسیونهای مهم زیست محیطی همچون کنوانسیون رامسر (در خصوص تالابها)  است.

9- قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست، و  حفظ میراث ملی مصوب آبان ماه  1309از مقررات قدیمی در این زمینه است.اعلامیه های حق توسعه بیانیه ریو،استکهلم،توسعه هزاره، اسنادی بین المللی مورد پذیرش ایران است.

-وضعیت موجود:

10-وضعیت موجود نظام حقوق بشری ایران در چهارچوب توصیه های های مطرح شده از سوی برخی از کشورها در بررسی دوره ای جهانی در محورهای میراث فرهنگی و تاریخی،محیط زیست و منابع طبیعی و.به شرح زیر است.

-وضعیت آثار تاریخی و فرهنگی:

11-از سال 1388 تا کنون، متاسفانه برخی از یادگارهای نفیس فرهنگی ایران به جهت عدم نظارت موثر و مستمر سکانداران میراث فرهنگی کشور  ویران شده که عبارتند از: سنگ‌نبشته نام خلیج فارس در خارک ، نقش برجسته‌های شاهپور اول ساسانی در شهرهای کازرون و نور آباد ،نقش برجسته داریوش بزرگ هخامنشی در تخت جمشید،کاخ کوروش بزرگ در برازجان، آثار تاریخی تنگه بلاغی به جهت ساخت سد سیوند،نقش برجسته باغ‌ملک و گور دخمه «رودنو» خوزستان، تپه باستانی ۶۰۰۰ ساله «گونسپان» ملایر به جهت  آبگیری سد کلان، بزرگترین شیرهای سنگی باستانی و تاریخی ایران با ساخت سد گتوند و محوطه‌های باستانی شوش. همچنین ویرانگری آثار تاریخی معاصر همچون  عمارتهای قدیمی تهران( خانه تاریخی انیس‌الدوله همسر ناصرالدین شاه قاجار، سردر قورخانه، خانه مستوفی الممالک، خانه صداقت در محله سنگلج)،خانه حسن پیرنیا مشیرالدوله (محل نگارش فرمان مشروطیت ) و عمارتهای شهرستانها( مدرسه ملی کارون اهواز ،خانه «شعاعی» از آثار دوره نادرشاه افشار در کاشان) در این زمره اند. ناپدید شدن بخش عمده ای از اسناد و نسخه های خطی قدیمی  میراث فرهنگی، تعرض به فضای تاریخی نقش جهان اصفهان با احداث برجهای مشرف بر این میدان از دیگر معضلات  است.البته در چهار سال گذشته قوانین و مقررات پیشرو در زمینه  پاسداری ازآثار تاریخی و فرهنگی به تصویب رسیده که به  شرح بندهای 12 تا 13 است.

12-به موجب مصوبه اجرایی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مصوب 9/8/91، این سازمان مکلف به حمایت از فرهنگ، هنر و تمدن ایرانی، توسعه زیرساخت ها ،توسعه تعاملات بین المللی جهت تحکیم روابط سیاسی و اجتماعی و تقویت تعاملات فرهنگی انجام حمایت های مؤثر جهت ایجاد، نوسازی و توسعه واحدهای تولیدی و تجاری صنایع دستی و شناسایی و مستندسازی میراث فرهنگی (ملموس و غیرملموس)، میراث طبیعی، هنرهای سنتی، صنایع دستی و جاذبه های گردشگری کشور با هدف جلوگیری از تخریب  و یا فراموشی آنهاست.

13-به استناد قانون حمایت از احیاء ، بهسازی و نوسازی بافتهای فرسوده و ناکارآمد شهری مصوب   ۱۳۸۹/۱۱/۱۰ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران موظف است حداقل بیست و پنج درصد (25%) تسهیلات بانکی ارزان قیمت تخصیصی به بخش مسکن را به امر احداث و نوسازی مسکن و احیاء، بهسازی و نوسازی بافتهای فرسوده شهری اختصاص دهد.                                              

-گونه های جانوری

14-متاسفانه در چهارسال گذشته به علت شکار بی رویه و تخریب زیستگاه،  برخی از گونه های جانوری نظیر یوز پلنگ آسیایی و گورخر ایرانی ،گرگ خاکستری ، پلنگ ایرانی خرس سیاه ،آهوی خالدار ، مرال و یوزپلنگ ، خاویار و کیلکا رو به نابودی و انقراض  نهاده اند. مسموم کردن پلنگ ها توسط لاشه گراز در استانهای شمالی ایران، آیین ناپسند کله گرگی (بریدن سر گرگ)،کشتار سه توله خرس و مادرشان در سمیرم ، کشتن یک قلاده پلنگ اصیل و نایاب ایرانی در دماوند ،نمونه ای از عدم نظارت موثر سکانداران حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی است. گزارش سال ۲۰۰۹ گاردین، ایران را در لیست قرمز قرار داده است.

15-با وجود عضویت دولت ایران در "اتحادیه ی جهانی حفاظت" ،"کنوانسیون تنوع زیستی و "کنوانسیون تغییرات آب و هوا، "کنوانسیون حمایت از گونه های وحشی مهاجر" اقداماتی از این دست، بر خلاف مقررات پیش گفته است.

 -منابع طبیعی و جنگلها و مناطق حفاظت شده: 

16- برداشت بیش از ۱٫۵ میلیون متر مکعب چوب از جنگل‌های شمال ایران طی سالهای 89 و 90 ، قطع شبانه درختان کهنسال خیابان ولیعصر تهران، پاک تراشی  جنگل های نادر هیرکانی سی سنگان، فین چالوس، صفار رود رامسر ، جاده سازی ها و ساخت و سازگسترده،تجاوز  و تصرف اراضی جنگلی،در معرض نابودی قرار گرفتن تنها جنگل طبیعی شاه‌بلوط کشور در غرب گیلان، وقوع آتش سوزی های گسترده در جنگلهای گیلان و مازندران،به جهت کمبود مراقبت‌های هوایی از عرصه‌های جنگلی ،دفن غیر بهداشتی و غیر اصولی هزار ان تن زباله در روز ، عدم پیشگیری از بیماریهای قارچی  جنگلی و..نشان از وضعیت نامطلوب جنگلداری است

17-خطر انقراض درخت شمشاد ، بر اثر بیماری سوختگی یا بلایت شمشاد (blight Boxwood) ، در جنگل‌های آستارا و تالش و گسترش آن تا پارک جنگلی سی‌سنگان در غرب مازندران،تخریب گسترده حدود 740 هکتار از زمین های منطقه ی حفاظت شده ی جاجرود  (هم مرز با منطقه ی پارک ملی خجیر) به بهانه ویلا سازی و برهم زدن زیست بوم منطقه و تنوع زیستی گونه های جانوری(پلنگ،آهو،قوچ وحشی)و پرندگان مهاجر حمایت شده ، قطع درختان ارس در منطقه حفاظت شده گلول و سرانی واقع در خراسان شمالی در راستای اجرای پروژه احداث جاده مرزی، نیز بر خلاف مقررات حفاظت و بهسازی محیط زیست ایران بوده است.واگذاری جزیره آشوراده تنها جزیره ایرانی واقع در دریای  مازندران و قطب عمده تولید ماهیان خاویاری ایران - واقع در پناهگاه حیات وحش میانکاله - به یک شرکت فراورده های لبنی، و احتمال واگذاری 2000 هزار هکتار از اراضی شهرستانک در منطقه البرز مرکزی جنوبی به یک شرکت خصوصی بر خلاف مقررات قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع است زیراکه مناطق چهارگانه محیط زیست قابل واگذاری به غیر نمی باشد. در چهار سال گذشته، لغو مصوبه واگذاری 120 هکتار اراضی جنگلی منطقه لاکان گیلانکه و تصویب قوانین پاسدارنده از منابع طبیعی و جنگلها و مناطق حفاظت شده اقدامی ارزنده بوده که بشرح بندهای 18 تا 20 است.

18-به موجب قانون اصلاح الگوی مصرف انرژی مصوب ۱۳۹۰/۱/۲۱دولت مکلف به استفاده از منابع تجدیدپذیر انرژی، شامل انرژیهای بادی، خورشیدی،زمین‌گرمایی،دریایی و زیست‌توده (زائدات کشاورزی، جنگلی، زباله‌ها و فاضلابها) است . همچنین  ایجاد مراکز منطقه‌ای خدمات شهری با هدف کاهش سفر، کاهش مصرف سوخت و حفظ محیط‌زیست، گنجاندن واحدهای درسی مدیریت انرژی در مدارس، آموزش کاربردی روشهای بهینه‌سازی انرژی در ساختمان و تأسیسات مکانیکی و برقی، تسهیل رفت و آمد و کاهش مصرف سوخت از دیگر تکالیف دولت ایران می باشد.

19-به موجب آیین نامه اجرایی کنوانسیون تغییر آب و هوا و پروتکل های الحاقی مصوب 7/11/91 اصلاح الگوهای تولید و مصرف انرژی و نیز افزایش سهم منابع انرژی کم کربن در سبد انرژی کشور در راستای کاهش روند انتشار گازهای گلخانه ای ، افزایش تولید و ترویج استفاده از انرژی های نو و تجدیدپذیر، پیشگیری و مقابله با پیامدهای سوء تغییر آب و هوا، به عنوان راهبردهای اجرایی لازم  الاجرای کشور تعیین شده است.

20-به موجب قانون افزایش بهره وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی مصوب19/5/1389 دولت به حفاظت از منابع ملی شده و  توسعه فضای سبز شهری و افزایش ضریب تنوع گیاهی، بهبود شاخص های کیفی و ضریب حفاظتی مراتع و جنگلها، اصلاح الگوی مصرف چوبهای جنگلی اعم از صنعتی و غیرصنعتی و استفاده از توان و سرمایه‎های بخشهای غیردولتی  جهت  احیاء و توسعه درختکاری مثمر و غیرمثمر و بوستانهای جنگلی و زراعت چوب مکلف شده است.

آلودگی خلیج فارس:

21-در اعماق خلیج فارس 2 هزار کیلومتر خطوط لوله نفتی پوسیده  وجود دارد که در صورت عدم  اقدام به نوسازی آنها،به  فاجعه زیست محیطی همچون خلیج مکزیک خواهد انجامید. آلودگی ناشی از  نفت‌کش ها که مورد اخیر آن نفت کش هندی‌ ‌به نام Desh Shanti بوده، سبب آلایندگی آب خلیج‌فارس شده است . 
22-به موجب قانون حفاظت از دریاها و رودخانه‌های قابل کشتیرانی در مقابل آلودگی به مواد نفتی مصوب 1389-که اقدام تقیینی ارزنده در این خصوص است-سازمان حفاظت محیط زیست موظف به تهیه ، اجراء و نظارت بر استانداردهای زیست محیطی مورد نیاز برای امکانات و تأسیسات خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر است. الزام کلیه کشتی‌ها و نفتکش‌ها و شناورها  وارده به آبهای ایران  به بیمه مسسولیت ناشی از آلودگی آبها به مواد نفتی نیز اقدامی مثبت است.
-آلودگی دریای مازندران:
23-آلودگی های  ناشی ازمنابع مستقر در خشکی،حفاری در دریا، تخلیه مواد زاید و سمی، تخلیه زوائد اتمی ، کشتی ها، اتمسفر،بالا آمدن آب خسارات و انتقال مواد آلوده کننده صنایع و تولیدات نفتی در مناطق ساحلی به دریا به ویژه آلایندگی ناشی از رودخانه های آذربایجان،سلامت محیط زیست دریای مازندران را تهدید کرده است. مشاهده  گلوله های  نفتی ( تاربال ها) در ساحل منطقه «سنگاچین»  در سالیان اخیر نشانه مهم از آلودگی نفتی دریای مازندران است.آلودگی ناشی از ساخت و ساز غیر مجاز در حریم نیز معضلی بزرگ است. افزون بر اینکه هر گونه تصرف در حریم دریا نیز مغایر با حقوق نسل امروز و نسل آینده است.
24-آیین نامه اجرای آزادسازی حریم ساحلی دریای مازندران مصوب 1389 که ناظر بر  ماده 7 قانون اراضی مستحدثات ساحلی مصوب 1354 و همچنین ماده سوم از قانون مربوط به اراضی ساحلی مصوب 1346 میباشد، حریم این دریا را  60 متر از آخرین نقطه مد تعیین و آنرا قابل تملیک خصوصی نمی داند. 
25-به موجب قانون اصلاح قانون دریایی ایران مصوب 18/9/91، فرمانده باید  هرگونه  نشت یا ریزش مواد آلوده کننده از کشتی را به مقامات صلاحیتدار گزارش کرده و از آلودگی و وقوع جرم  پیشگیری و جز برای نجات جان افراد ، اقدامی منجر به آلودگی محیط زیست نکند. 

همچنین بموجب قانون الحاق تشریفات (پروتکل) آمادگی، واکنش و همکاری منطقه ای در مبارزه با سوانح آلودگی نفتی الحاقی به کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر مصوب 6/6/ 91  هیات وزیران،دولت ایران مکلف به پیشگیری ازآلودگی دریایی است.

-خطر نابودی دریاچه ارومیه:

26- دریاچه  ارومیه واقع در استان آذربایجان ایران، دارای ۱۰۲ جزیره  بوده و بزرگترین دریاچه آب شور جهان بوده و عمدتاً از رودخانه‌های زرینه‌رود، سیمینه‌رود، تلخه رود، تغذیه می‌شود که همهٔ آن‌ها از سوی سازمان یونسکو به عنوان اندوختهٔ طبیعی جهان به ثبت رسیده‌اند. تا شهریورماه ۱۳۹۲ بیش از ۷۵ درصد از آب دریاچه ارومیه خشک شده است.اختصاص ۹۰٪ منابع آبی منطقه به بخش کشاورزی، تبخیر زیاد در پی گرم شدن هوا و برداشت غیرمجاز از آب‌های زیرزمینی در پی حفر چاه، افزایش تعداد سدها، از دلایل خشک شدن این دریاچه اند که در صورت خشکی کامل، هوای معتدل منطقه تبدیل به گرمسیری با بادهای نمکی خواهد شد و زیست محیط منطقه را تغییر  داده و منجر به کوچ 3 میلیون نفر از جمعیت این شهر و از بین رفتن کل زمین‌های کشاورزی می‌شود.

تشکیل کارگروه ویژه به منظور نجات دریاچه ارومیه در نخستین جلسه هیات دولت جدید، یک پیشرفت مهم به منظور حل این بحران است.

تالابها:

27-ایران با توجه به عضویت در  کنوانسیون رامسر 1971 ، نقش بسیار مهمی در حفاظت از تالابها به عنوان زیستگاه گونه های وحشی مهاجر چون مرغ ماهیخوار، قوی وحشی، لک لک و آبزیانی چون کپورماهی،لاک پشت، پلانکتون های جانوری مانند کالانوئید و دافنی و پرندگان شکاری مانند شاهین ها  می تواند ایفا کند. مهمترین کارکرد تالابها، جلوگیری از طوفان شن و گرد و خاک است خشک شدن و شوره زاری  برخی تالابهای مهم همچون قوریگل در محدوده تبریز، هورالعظیم یا هویزه(بخشی از تالاب بزرگ بین‌النهرین)،هورالحمار و هورالهویزه،جازموریان واقع در جنوب شرق استان کرمان، هامون درسیستان و بلوچستان،تالاب گاوخونی در ۱۴۰ کیلومتری جنوب شرقی اصفهان،دریاچه های بختگان،مهارلو ،پریشان در استان فارس، به جهت احداث سد در بالا دست رودخانه ها و یا استقرار صنایع و انتقال مسیر سرچشمه ها، اکوسیستم منطقه را تغییر داده و حیات پرندگان مهاجر و گونه های آبزی و خشکزی را تهدید میکند.

تصویب نامه در خصوص تعیین مناطق « تالاب زریوار» و « کوسالان و شاهو» به عنوان « پناهگاه حیات وحش» و « منطقه حفاظت شده»مصوب 7/10/88 هیات وزیران نیز یک پیشرفت به شمار می آید.

وضعیت مطلوب:

28-از نظر این موسسه، وضعیت مطلوب،حکمرانی بر پایه حفظ و حمایت از محیط زیست ومیراث فرهنگی توام با توجه به توسعه پایدار، پاسخگویی و اثر بخشی بر اساس قانون، افزایش مناطق حفاظت شده طبیعی، تلاش بیشتر جهت ثبت آثار تاریخی در فهرست آثار ملی و جهانی و جلوگیری از اقدام های منفعت طلبانه به منظور خروج این آثار از فهرست است.

روش گرد آوری مطالب:

29-برای نگارش این گزارش از روش مشاهده عینی با طبیعت گردی و گفتگو با اشخاص مطلع  بهره گرفته و سپس با مطالعه کتابخانه ای و روش تحلیل داده ها، موضوع مربوطه با مقررات داخلی و بین المللی مطابق شده است.

پیشرفتها ،چالشها و موانع اجرای توصیه ها:

30-در چهارسال گذشته اقدامهایی چون کاشت نهال، توسعه جنگلها و دریاچه های مصنوعی (مانند شورابیل در اردبیل)، طرح نجات دریاچه ارومیه و وضع مقرراتی در خصوص بهسازی محیط زیست ، میراث فرهنگی و بافتهای فرسوده که در  خلال بررسی وضعیت موجود  شاخص ها، به آن اشاره شد، موثر و نوآورانه است. با روی کار آمدن دولت جدید ایران و به کارگیری سیاستهای تنش زدایی در سطح جهانی و منطقه ورفع تحریم های بین المللی،چشم انداز آینده مثبت است.                                                    

پیشنهادها:

31- در صورت از میان برداشتن  موانعی چون خلاءهای قانونی ، هراس دولتها از افزوده شدن ظرفیتهای سمنها و برون سپاری بخشی از وظایف غیر حاکمیتی به سمن ها،  راهکارهای زیر در یک دوره 4 ساله سازنده است:

-تشکیل شورای بین المللی سازمانهای مردم نهاد و کمیته های منطقه ای زیر مجموعه آن توسط شورای حقوق بشر به منظور همکاریهای سازنده تر فیمابین و پذیرفتن حق دادخواهی سازمانهای مردم نهاد در دادگاههای بین المللی

- برگزاری مناظرات رادیویی و تلویزیونی با حضور متولیان امور و سمنها،

- ایجاد پایگاه جامع اطلاع رسانی در خصوص منابع طبیعی،جنگلها،گونه های وحشی مهاجر،میراث طبیعی وفرهنگی با قید آخرین تحولات و پیشرفت ها

-ایجاد زمینه های لازم جهت تخصیص بودجه های مشخص سالانه به منظور آموزش و گسترش نسل سوم حقوق بشر با مشارکت سازمانهای مردم نهاد

-پشتیبانی از ساخت فیلمهاو مجموعه های تلویزیونی بامحوریت نسل سوم حقوق بشر.

- گنجاندن عناوین درسی با موضوع توسعه در برنامه درسی مقاطع تحصیلی مدارس و دانشگاه ها.

نتیجه گیری :

32- موسسه حامیان طبیعت پاک، انتظار دارد تا  کلیه سازمانهای مردم نهاد جهانی با این موسسه هم صدا شده تا ضمن از میان برداشتن تحریمهای ضد حقوق بشری که آسیب بیننده نهایی آن ملتهایند از یکطرف و بهبود سطح مطالبات جامعه جهانی با بکارگیری سیاست های مدبرانه و تنش زدا از سوی مدیران اجرایی ایران از سویی دیگر، همه کشور های جهان آزادمنشانه و صلح مدار به پیشبرد اهداف توسعه هزاره یاری برسانند.